Mükemmeliyetçilik çoğu zaman çalışkanlık, disiplin ve başarı isteğiyle karıştırılır. Oysa psikoloji literatüründe mükemmeliyetçilik, yalnızca kişinin kendisine yüksek hedefler koyması olarak tanımlanmaz.
Mükemmeliyetçilik; ulaşılması güç standartlar belirleme, kişinin öz değerini büyük ölçüde performansına bağlama ve hata yaptığında kendisini yoğun biçimde eleştirme eğilimini içeren çok boyutlu bir psikolojik yapıdır.
Bu nedenle mükemmeliyetçi bir kişi yalnızca iyi bir sonuç elde etmek istemez. Aynı zamanda hata yapmaktan, başarısız görünmekten, eleştirilmekten veya başkalarının beklentilerini karşılayamamaktan da yoğun biçimde kaçınabilir.
Kişinin zihninde şu düşünceler sıkça görülebilir:
“Bir işi yapacaksam en iyi şekilde yapmalıyım.”
“Hata yaparsam yetersiz olduğum anlaşılır.”
“Başarılı olmadığımda değerim azalır.”
“İnsanların beni takdir etmesi için kusursuz olmalıyım.”
Bu düşünceler, kişinin başarıya ulaşmasına yardımcı olan sağlıklı motivasyondan farklıdır. Çünkü burada temel amaç yalnızca gelişmek değil; hata, eleştiri, utanç ve yetersizlik duygularından korunmaktır.
Her Yüksek Standart Mükemmeliyetçilik Değildir
Yüksek standartlara sahip olmak tek başına psikolojik bir problem değildir. Kişinin gelişmek istemesi, hedef belirlemesi ve yaptığı işe özen göstermesi sağlıklı olabilir.
Belirleyici olan, kişinin bu standartlarla nasıl bir ilişki kurduğudur.
Sağlıklı başarı çabasında kişi kendisine zorlayıcı ancak ulaşılabilir hedefler koyabilir. Hata yaptığında durumu değerlendirebilir, geri bildirim alabilir ve deneyiminden öğrenebilir.
İşlevsel olmayan mükemmeliyetçilikte ise hata yalnızca bir davranışın sonucu olarak görülmez. Kişinin karakteri ve değeri hakkında bir kanıt gibi yorumlanabilir.
Örneğin kişi:
“Bu sunum istediğim gibi olmadı.”
demek yerine,
“Ben başarısızım.”
sonucuna ulaşabilir.
Bu düşünce biçiminde performans ile kimlik birbirine karışır. Kişi yaptığı işteki eksikliği, kendisindeki bir eksiklik olarak algılar.
Mükemmeliyetçilikle Başa Çıkmak Mümkün mü?
İlk adım, zihindeki katı kuralları fark etmektir:
“Bu gerçekten kusursuz olmak zorunda mı?”
“Yaptığım bir hata, benim hakkımda neyi kanıtlıyor?”
“Aynı hatayı sevdiğim biri yapsaydı ona da bu kadar sert davranır mıydım?”
Kişinin “Başarısız oldum” ile “Ben başarısızım” arasındaki farkı öğrenmesi de önemlidir. İlki belirli bir deneyimi anlatırken, ikincisi kişinin bütün kimliğini tek bir sonuca indirger.
Mükemmeliyetçi inançlar küçük davranışsal deneylerle de sorgulanabilir. Bir e-postayı defalarca kontrol etmeden göndermek, bir görevi tamamen hazır hissetmeden tamamlamak veya yapılan küçük bir hatanın gerçek sonuçlarını gözlemlemek buna örnek olabilir. Böylece kişi, zihninin öngördüğü olumsuz sonuçların her zaman gerçekleşmediğini deneyimleyebilir.
Her görevin kusursuz yapılması gerekmez. Bazen kendimize sormamız gereken soru şudur:
“Bunun için yeterince iyi olan nedir?”
Mükemmeliyetçilikten uzaklaşmak, gelişmekten vazgeçmek değildir. Hata yapabilen, öğrenebilen, bazen eksik kalan ve yine de değerli olan bir insan olduğunuzu kabul edebilmektir.
Mükemmeliyetçilik; sürekli kaygı yaşamanıza, ertelemenize, kendinizi yoğun biçimde eleştirmenize veya başarılarınıza rağmen hiçbir zaman yeterli hissedememenize neden oluyorsa terapi bu döngüyü anlamanıza yardımcı olabilir. Terapi sürecinde mükemmeliyetçiliğin altında yer alan inançları, korkuları ve katı beklentileri birlikte inceleyebilir; kendinizle daha gerçekçi, esnek ve şefkatli bir ilişki kurmanın yolları üzerinde çalışabiliriz.
Bu süreçte destek almak isterseniz, tanışmak ve terapinin sizin için uygun olup olmadığını değerlendirmek üzere ücretsiz 15 dakikalık bir ön görüşme planlayabiliriz.